انسان زاييده شرايط نيست بلكه خالق شرايط است . انسان هاي بزرگ فرصت مي آفرينند وانسان هاي ضعيف منتظر فرصت مي مانند .

                                                                                   (  ديل كارنگي )

«بالا بردن بهره وري سيستمها و منابع انساني»

     با نهايت احترام و تشکر از فرصتي که براي صحبت در زمينه عارضه يابي و مداواي يکي از بزرگترين مشکلات جامعه ما يعني بهره وري پائين منابع انساني که در تمامي جهان آنرا بعنوان سرمايه هاي اصلي هر سازمان و هر کشور مي دانند باينجانب داده شد سخنان خود را بطور اجمال تحت 4 عنوان:

اول: يکي از الگوهاي برجسته جهاني.

دوم: روش هاي معمول براي پرورش منابع ارزشمند نيروي انساني در سطح جهان.

سوم: ابزارهائي که براي نيل به هدف تدارک ديده ايم.

چهارم: تقاضاي همکاري در اشاعه فرهنگ نرم افزاري.

 

اول: الگو- پيام پاستور

- من براي كشورم چه كرده ام ؟

    در هر حرفه اي كه هستيد نه اجازه دهيد كه به بد بيني هاي بي حاصل آلوده شويد و نه بگذاريد كه بعضي لحضات تاسف بار كه براي هر ملتي پيش مي آيد، شما را به يأس و نااميدي بكشاند،‌ در آرامش حاكم برآزمايشگاهها و كتابخانه هايتان زندگي كنيد، نخست از خود بپرسيد براي يادگيري و خودآموزي چه كرده ام سپس همچنان كه به پيش مي رويد بپرسيد: "من براي کشورم چه كرده ام ؟" اين پرسش را آنقدر ادامه دهيد تا به اين احساس شادي بخش و هيجان انگيزبرسيد كه شايد سهم كوچكي در پيشرفت و اعتلاي بشريت داشته ايد اما هر پاداشي  كه زندگي به تلاشهايمان بدهد يا ندهد، هنگامي كه به پايان تلاشهايمان نزديك مي شويم هر کداممان بايد حق آنرا داشته باشيم كه با صداي بلند بگوئيم:

 " من هر چه درتوان داشته ام براي كشورم انجام داده ام "

(  لوئي پاستور   )

   فرهيختگي، والائي، انسانيت، خلاقيت و تمامي خصائص زيباي يک انسان بزرگ را در اين چند سطر مي بينيم و دست آورد او هم بهمان بزرگي است.

همت بلند دار که مردان روزگار                     از همت بلند به جائي رسيده اند

    با اميد اينکه بتوانيم در کوتاه مدت انتقال دهنده اندکي از دنياي دست آوردهاي علوم رفتاري در زمينه منابع انساني و بانکهاي اطلاعاتي باشيم.

 دوم: روش هاي معمول براي پرورش منابع ارزشمند نيروي انساني در سطح جهان.

1- حرکت نويي که به شما معرفي مي شود ، در دنياي پيشرفته سالهاي سال است اجرا مي شود و بسيار پربازده بوده است و آن اهميت به انسان و از نوع دانائي محور و کنکاش گر است و چگونگي فراهم نمودن زمينه هاي اين امر.

2-اگر دنيا مي گويد "موفقيت بدون آموزش هرگز" کار ما در اين مقوله بسيار زياد است و چه چيزها که بايد بياموزيم که جاي تأسف بسيار دارد ولي از طرف ديگر چون راه رفته شده است فقط همت و حرکت مي خواهد و زمينه آموزش از اينترنت 7/5 ميليارد صفحه اي تا بسياري منابع اطلاعاتي ديگر کاملاً در دسترس است.

3-  از پديده هاي بسيار متداول و آشکار جوامع پيشرفته خواسته هايي است سيري ناپذير در زمينه هاي:

- رشد روز افزون، قانع نشدن، زياده خواهي و حتي جاه طلبي هايي است که آنرا "آرزوهاي بزرگ" مي نامند.

- ژاپن تا جنگ دوم جهاني که شکست بزرگ متفقين حادث شد شعارش بود؛

"ژاپن، خانواده، کار"، ولي شعار فعلي ژاپن فقط شرکت، شرکت و شرکت است که معتقدند اگر شرکت را درست اداره کنند هم استقلال، هم آزادي، هم اعتقاد و هر آنچه را بخواهند بدست خواهند آورد و شرکت هم بطور بديهي يعني انسان.

پرورش منابع انساني در کشورهاي پيشرفته که منتهي به خلق انسانهاي پربازده مي شود براساس اصول زير است با اين باور انکار ناپذيرکه ارزشمندترين سرمايه هاي هر سازمان منابع انساني آن هستند:

 1- جذب:

1-1- جذب در سازمان هاي نوپا و يا رشد نيافته از طريق درخواست، آگهي و ...حاصل مي شود.

2-1- جذب در سازمانهاي رشد يافته و قوي و رو به رشد از طريق جذبه سازماني بوجود مي آيد.

لذا لازم است بحث در اين خصوص را توأم با تفصيل بيشتر و تبديل به يک brain stormy يا طوفان مغزي کنيم که بهتر نتيجه بگيريم.

 2- آموزش:

    مسئله آموزش و بخصوص در جامعه ما که ملاک آن عمدتاً به مدرک و سابقه کار داده مي شود و في حد ذاته گويائي براي بيان توانمندي ندارند بمراتب بيشتر از جوامع پيشرفته مي باشد و بايستي آموزش حين کار بصورت يک باور و اعتقاد درآيد که تاثير آن در تأليفات dracker peter بشکل ذيل است:

   که ابعاد اين رشد به تناسب مطالعات و استعداد افراد رشدهاي متفاوتي دارد و اگر که فرد مطالعه درست و کار درست بکند نتيجه بسيار خوب و خوب تري بدست مي آورد.

- "بسيار مهم است که تو ماهيگيرخوبي باشي ، ولي هزاران برابر مهم تراست که رودخانه درستي براي ماهيگيري انتخاب کني."

- آموزشهاي سازمان بايستي در دوره هاي فشرده و نه بصورت رها شده و آزمون و خطائي و در طول زمان شامل: شناخت استراتژي و اهداف سازمان vision & mission و برنامه ريزي و شناخت سازمان و تشکيلات و شرح وظائف و موقعيت هاي سازماني – شرح وظائف و مسئوليت ها و اختيارات هر جايگاه سازماني – روش هاي معمول و متداول چگونگي اجراي کار براساس تجهيزات و امکانات و تخصص هاي موجود و روشهاي مشخص و مصوب گزارش دهي و گزارش گيري و نگاه دقيق و دائمي به کيفيت و هزينه کار باشد.

- Omid kordestani و دکتر نادري معاونين google و ناسا نيز ايرانيان با مشخصات فوق هستند و pier omidyer صاحب Ebay و صدها ايراني ديگر نيز.

 3- تداوم:

    اگر بهترين ها را جذب کرديم، بهترين آموزش ها را داديم، ولي نتوانيم تداوم همکاري را ايجاد کنيم و هر روز نهال را از گوشه اي بکنيم و درگوشه ديگري بکاريم بطور قطع و يقين يا درخت خشک خواهد شد و يا ميوه هاي کم، کوچک و بي مصرفي به ما خواهد داد که يقيناً ماحصل آن مطلوب ما نخواهد بود.

    براي تداوم در سازمان و بخصوص در سطوح کارشناسي و به بالا بايد افراد درک درستي از خود، سازمان، توانمندي هاي طرفين و هدف رشد خود و سازمان را خمير مايه وجودي خود سازند تا انگيزش هاي بالائي براي فعاليت داشته باشد، در غير اينصورت:

      - يا افراد سازمان را ترک مي کنند که هم خود و هم سازمان متضرر مي شوند.

      - و يا در سازمان مي مانند و تبديل به موجودات ناتوان و بي ارزشي مي شوند که باز هم خود و هم سازمان متضرر مي شوند.

براي اين امر است که موضوع ارزيابي و به تبع آن ارتقاء افراد و به تبع آن سازمان مطرح مي شود.

 4- ارزشيابي:

    واقعاً فکر مي کنيد اگر مدرسه اي يا دانشکده اي نمره ندهند وامتحان نگيرد چند نفر باسواد از آن بيرون مي آيند. امروزه ارزش يابي هاي 6 ماهه و قراردادن افراد بر روي منحني توزيع اجباري و تعيين رتبه و تنبيه و ترفيع و اخراج و ارتقاء براساس آن باعث تلاش هرچه بيشتر افراد مي شود.

 5- ارتقاء

    سلسله مراتب 5 گانه نيازهاي انسان – انسان و بمثابه آن سازمان يا در حال رشد و فزوني و بالا رفتن است و يا در حال نزول و انحلال عيناً به مثابه ارگانيزم ها و اگر ما اين نياز را نتوانيم در سازمانها برآورده کنيم يا عوامل سازمان ها آنرا ترک مي کنند و يا مي مانند و تبديل به عناصر نامطلوب مي شوند.

تصور ارتقاء بايستي هر چه بالاتر ولي در مخيله فرد دست يافتني باشد و سازمان نيز بايد بتواند زمينه هاي امکان حصول اين خواسته هاي بزرگ را بوجود آورد.

روند فوق انسانهائي با بهره وري 40 برابر را مي آفريند که بعضي اعتقادات آنها چنين است:

-  قرن 21 ام قرن نرم افزاري و قرن سرعت است.

-  هر کاري همانقدري طول مي کشد که تو دلت مي خواهد.

-   بزرگترين دشمن تو کسي است که وقت تو را تلف مي کند.

-  نرم افزارترين نرم افزارها مديريت است، مديريت علمي و نه آزمون و خطائي.

- حرکت سيستم ها حداکثر مي تواند مطابق سرعت و عملکرد ضعيف ترين مهره آن باشد پس ما بايد مهره هاي ضعيف را از سيستم دفع و مهرهاي بالاتر از آن را درحد ممکن آموزش و تقويت نمائيم. (آموزش –  ارزشيابي)

-  و بايد بدانيم که:

  (   تو هماني که خود خواسته اي و تو همان خواهي شد که امروز مي خواهي   )

-    شعار AT&T :

"اگر مهندسي هستي که 6 ماه قبل بوده اي ديگر مهندس نيستي."

- پول ساخته مي شود (گرفته و يا داده نمي شود – چيزي که ما اصطلاحاً مي گوييم) و ما براي انجام کارهايمان بايستي 4 سؤال ذيل را بدرستي بتوانيم پاسخ دهيم:

اول : واقعاً چکار مي خواهيم بکنيم؟    (  استراتژي – برنامه ريزي )

دوم : بوسيله چه سازماني مي خواهيم اينکار را به نتيجه برسانيم؟  (  سازمان دهي )

سوم : چه وقت چه کاري مي خواهيم بکنيم؟  (  برنامه زمانبندي)

چهارم : بوسيله چه کسي؟ و چرا؟   ( کارگزيني و صلاحيت شغلي)

 

- و سعي کنيم از درياي بيکران دست آوردهاي ديگران و بخصوص اينترنت با 7/5 ميليارد صفحه اطلاعات استفاده کنيم.

- و براساس مجموعه فوق خواهيم توانست SWOT کنيم يعني ضعف ها را به قدرت و تهديدها را به فرصت تبديل کنيم.

                                                                             انتخاب شده ازسايت انترنت

                                                                              خرمشهر – خرداد 1386

                                                         جواد ثانيان پور – رئيس نت شركت سايپا

  

 

انسان ها معمولا" آنطور كه فكرمي كنند مي بينند و آنطور كه مي بينند باور مي كنند و به آنچه باوردارند عمل مي كنند. لذا چون عمل انسان ها ريشه درتفكرات انها دارد وشخصيت انسان ها براساس عمل آنهاست ، رشد فكري منجر به رشد شخصيت  و به تبع آن تعالي فرد درتمام شئونات وابعاد فردي و اجتماعي مي شود .  چنين انساني سعي درجستجوي هدف نيست بلكه بخاطر علم و درايت عقلي ، تمام انرژي خويش را درجهت رسيدن به هدف متمركز مي نمايد . زيرا مي داند بدنبال چيست ، چه كاركند و كجا برود .

 *** با رشد عقلي و فكري وقتمان را بجاي جستجو ، به يافتن متمركز كنيم  ***

                          >>>   من جستجو نمي كنم بلكه مي يابم  <<<

  

امروزه پيشرفت علوم وفنون ، بسياري از مسائل لاينحل ديروز را به ساده ترين روش جواب مي دهد . اگردركشورهاي صنعتي پيشرفتي حاصل شده ، نتيجه باورهاي انسان هاي متعهدي است كه خواستن رابه نتيجه رساندند و ابزاري براي رسيدن از خود برجاي گذاشتند كه امروزه كسي بدنبال اثبات نيست بلكه بكارمي برد . مطمئنا" اين دست آورد راه ميان بري براي رسيدن به هدف دراختيار ذهن جستجوگر قرارمي دهد . استفاده ازتجارب ديگران يعني مديريت زمان و استفاده از امكانات

دردسترس است .

لذا با توجه به گفتارفوق و عمل به باورهاي دروني برخود لازم مي دانم آنچه را كه مي توانم درجهت خدمت به همنوعان خود بكارگيرم تا شايد بتوان هرم مازلو را درچارچوب فعاليت هاي روزانه خود بكارگرفته ومرحله " رسيدن به ديگرخواهي بجاي خودخواهي " تحقق بخشم .

 مقاله زير برگرفته ازانترنت با كمي تغيير و اصلاح مي باشد . اميد است انگيزه اي  براي يافتن پاسخ سئوالات بي پايان ما باشد . ( جواد ثانيان پور )

 نگهداري و تعميرات بهره ورساز يا TPM

 کاهش تشکيل آلاينده ها و رسوبات در تجهيزات، موجب بهبود کارآيی و افزايش طول عمر آنها می گردد.

در جعبه دنده ها، دستگاههای هيدروليک و موتورها پس از مدت کوتاهی کار، آلودگی هايی ناشی از اکسيد شدن روغن در حين کار بروز می کند که علت اصلی آن وجود آب و ذرات ناشی از اصطکاک است. در نتيجه اکسيد شدن روغن رسوبات صمغی و لجن در روغن توليد می گردد که خود باعث آلودگی روغن می شود در نهايت اين آلودگی ها سبب تخريب روغن، افزايش دمای کارکرد، مصرف بيشتر انرژی، سايش اجزاء دستگاه و ... می شود. حتی ممکن است در دستگاه های جديد نيز اين گونه آلودگی ها که موجب بروز مشکلات فوق می گردند مشاهده شود.

امروزه به کمک تکنولوژی های جديد می توان آلودگی ها را در دستگاه های در حال کار کاهش داد مثلا سطوح فلزی به گونه ای طراحی شده اند تا عوامل فعال کننده سطحی آنها مانع از تشکيل رسوبات صمغی بر روی سطوح فلزی شود. اين فرآيند موجب افزايش عمر دستگاه و کاهش فرسودگی فلزات، کاهش دمای عمليات و مصرف انرژی می شود.

 تخريب روانکار

درک اساسی چگونگی تشکيل رسوبات به منظور هدايت سيستم به سمت بهبود قابل اطمينان وضعيت، ضروری است. تشکيل رسوبات هنگامی که روانکار تخريب و به ترکيبات ديگر تبديل می گردد، بيشتر می شود. روش های مشخصی برای کاهش سرعت تشکيل رسوبات وجود دارد. روانکارها می توانند به دلايل مختلف (جدول 1) تخريب شده و توليد لجن، لاک و رسوبات کنند. هنگامی که روانکار اکسيد می شود، مواد فعالی را تشکيل می دهد که با تغيير ساختار به رسوبات مختلف تبديل می شوند.

جدول 2 انواع رسوبات تشکيل شده و مشکلات ايجاد شده به هنگام تخريب روغن روانکار را نشان می دهد.

رسوبات با پايه هيدروکربنی نظير مواد صمغی، مواد چسبناک و لجن، ناشی از روغن اکسيد شده هستند. اين مواد معمولا دارای اندازه مولکولی بزرگ در مقايسه با ساير ترکيبات موجود در روانکار (به غير از روغن پايه) هستند.

به طور کلی دو روش پليمريزاسيون مرحله ای (step polymerization)  و پليمريزاسيون زنجيری         (chain  polymerization)، موجب توليد مولکول های بزرگ می گردند. پليمريزاسيون مرحله ای از طريق واکنش های مرحله ای بين عوامل شيميايی مولکول های واکنش گر انجام می گيرد. اندازه مولکول با سرعت نسبتا کمی افزايش می يابد. دو مولکول فعال با يکديگر ترکيب شده و توليد مولکول فعال ديگری را می نمايد و اين مولکول بزرگ با يک مولکول ديگر ترکيب می شود ... و به همين منوال اين عمل ادامه می يابد تا زمانی که مولکول های بزرگ پليمر تشکيل گردند.

پليمريزاسيون زنجيری نياز به يک مولکول آغازگر دارد که اين مولکول معمولا به شکل راديکال آزاد و يا سايرگونه های فعال (آنيون ها يا کاتيون ها) ممکن است توسط شرايط موجود در جعبه دنده ها (transmissions انتقال دهنده های نيرو)، سيستم های هيدروليک يا موتور توليد گردند. پليمريزاسيون زنجيری توسط انتشار مولکول فعال از طريق تعداد زيادی از مولکول های بزرگ فعال ديگر صورت می گيرد. نمودار 1 سرعت واکنش و زمان انجام دو نوع پليمريزاسيون را نشان می دهد.

 چرا رسوبات تشکيل می شوند؟

دلايل متعددی برای تشکيل رسوبات در سيستم های روانکاری وجود دارد. به طور کلی، روغن از يک ساختار مولکولی به ساختار ديگری تغيير شکل می يابد و رسوبات به صورت مخلوطی از آلودگی ها نظير دوده حاصل از روغن موتور و يا لجن های ناشی از ورود گرد و غبار در روغن هستند. همچنين اين رسوبات ممکن است ناشی از مواد صمغی تشکيل شده در شرايط دمای بالا و بار زياد بر روی اجزاء دستگاه باشند. بيشتر اوقات رسوبات ناشی از تخريب روغن پايه و تشکيل ترکيبات جديد در اثر تغيير ساختار روغن است که در طول مراحل مختلف توسعه می يابد. اولين مرحله عبارت است از شکل گيری ترکيبات فعال و يا راديکال آزاد که ناشی از عوامل مختلفی است. ابتدا اين ترکيبات در سيستم ترکيب و يا پليمريزه شده و به ترکيبات جديدی به شکل رسوبات تبديل می شوند. شرايط محيطی مختلفی موجب سهولت ايجاد رسوبات می شوند که از جمله عبارتند از:

دما، فشار، آب، حلال ها، اسيدها، ترکيبات قليايی و فلزات مختلف.

جدول 2.  نگاهی به رسوبات معمول در روانکارها
رسوب و تشکيل آن	مکانيزم  بالقوه
رسوبات در ياتاقان، سيلندر، پيستون، دنده ها، پمپ ها و توربين ها يافت می شوند. روغن يا سوخت اکسيد شده، تشکيل مواد چسبناک می دهد و اين ترکيبات تبديل به رسوباتی حاوی مولکول هايی می گردند که در روغن غير قابل حل هستند.	پوشش لاک مانند، موجب سايش دنده ها به دليل افزايش غير متعادل مصرف انرپی می گردد. اين عامل مربوط به عدم روانکاری مناسب در سطح فلز و افزايش گرانروی روغن است.
رسوبات صمغی در ياتاقان، سيلندر، پيستون، دنده ها، پمپ ها و توربين ها يافت می شوند. هرگاه لايه رسوب بر روی سطوح در معرض دما و فشار بالاتر قرار گيرد، پخته شده و غير قابل حذف می شود.	رسوبات صمغی منجر به سايش دنده ها ناشی از افزايش مصرف انرژی شده و باعث افزايش دما به دليل فقدان روانکاری برروی سطح فلز می گردد. برداشتن اين لايه بسيار مشکل است.
لجن در داخل ظروف روغن، وسايل نگهداری و ذخيره و نيز ياتاقان ها تشکيل می گردد. تشکيل لجن از وقتی شروع می شود که آلودگی ها شروع به ته نشين شدن در خارج از روغن می نمايند. رسوبات با جمع شدن آلودگی ها بر روی يکديگر افزايش يافته و منجر به تخريب مواد افزودنی و اکسيداسيون آنها می گردند.	لجن مجموعه ای از آب، ترکيبات کربنی، روغن اکسيد شده و ترکيبات اسيدی است که منجر به تخريب بيشتر روغن می گردد. لجن می تواند مانع از جاری شدن روغن شده که خود منجر به افزايش فشار، دما، خوردگی و گرانروی روغن می گردد.
مواد چسبناک، به طور معمول در محفظه روغن و يا ناحيه احتراق موتور يافت می شوند. ترکيبات چسبناک هنگامی که هيدروکربن های روغن و يا سوخت و نيز مصولات حاصل از احتراق در اثر دمای بالا شکسته می شوند، تشکيل می گردد. مواد چسبناک به عنوان متصل کننده آلودگی ها به پيستون ها، رينگ ها و لوله ها  عمل می نمايند.	مواد چسبناک می توانند برروی لوله ها، پيستون ها، حلقه ها، شيارهای رينگ (ring grooves) و ديواره های سيلندر تشکيل گردند و موجب ايجاد آلودگی و نيز ترکيبات زائدی که باعث محدود شدن روانکاری است، باشند. کاهش روانکاری موجب افزايش اصطکاک و خوردگی و نيز محدود نمودن وظيفه انتقال حرارت روغن روانکار می گردد.
رسوبات کربنی موجود در تمام سيستم های روانکاری از قبيل موتورها، بلبرينگ ها، پمپ ها، دنده ها و ياتاقان ها، بيشترين شکل اين رسوبات به صورت دوده است. همچنين می توانند به صورت ترکيبات شبه قير نيز وجود داشته باشند. دوده شکل پيشرفته تشکيل رسوب است.	به محض تشکيل رسوبات کربنی، آلودگی های اضافی تشکيل شده موجب تسهيل در اکسيداسيون می گردد. رسوبات می توانند تشکيل يک توده ژله ای و يا سيال را بدهند. رسوبات باعث محدود شدن جريان روانکار و عملکرد مواد افزودنی می گردند.

 

راديکال های آزاد از طريق روش های مختلف تشکيل می شوند. يکی از اين روش ها، استفاده از انرژی مکانيکی حاصل از فشار ترکيب شده با تغيير شکل برشی و يا تغييرات ناگهانی (شوک) در طول يک فرآيند غير دمايی است.

روش ديگر ناشی از وجود اسيدها است که موجب شکستن پيوندهای مولکولی می گردد. مولکول های با زنجير کوتاه و يا متوسط موجود در روغن می توانند تخريب و شكسته شده و توليد راديکال های آزاد نمايند. راديکال های دارای زنجير کوتاه به سرعت به گونه های شبيه به خود و يا آلودگی ها متصل شده و توسط پليمريزاسيون به رسوبات تبديل می گردند. روغن با مولکول های زنجير بلند، راديکال هايی با فعاليت کمتر، توليد می کند که دليل آن ناشی از طول پيوند و حرکت محدود مولکولی است.

حرارت زياد و فشار نيز می تواند باعث شکسته شدن پيوند مولکولی شده و تشکيل راديکال آزاد نمايد که با پليمريزاسيون راديکال ها رسوبات ايجاد می شوند.

آرايش های مولکولی بی شماری در رسوبات وجود دارد، چنانچه قبلا اشاره شد، تشکيل رسوبات به طور کلی نتيجه تخريب روغن پايه و تبديل آن به ترکيبات فعال است. اولين مولکول فعال تشکيل شده و طی واکنش با ساير ترکيبات فعال ديگر تغيير ساختار داده و توليد رسوب می کند. واکنش کلی برای تشکيل راديکال آزاد و پليمريزاسيون زنجيری در سه مرحله اتفاق می افتد:

مرحله آغازی

پليمريزاسيون زنجيری راديکال نوعی پليمريزاسيون است که در آن يک راديکال آزاد با زنجير بلند با حمله به راديکال های آزاد ديگر، (اسيدها و يا گونه های فعال که ناشی از تاثير حرارت، آب، اسيدها، آلودگی ها و غيره هستند) مولکول اوليه را تشکيل می دهند.

 مرحله انتشار

پليزاسيون با افزايش واکنش زنجيره مولکول های فعال به مولکول های رشد يافته دارای انتهای راديکالی، موجب تشکيل يک يا دو پليمر به شکل رسوب (لجن، مواد صمغی و غيره) می گردد.

 مرحله انتهايی

دو راديکال آزاد رشد يافته (بزرگ) به صورت غير متناسب با يکديگر ترکيب و موجب اتمام واکنش پليمريزاسيون می شوند (افزايش رسوبات).

سرعت واکنش با زمان و حرارت افزايش می يابد. اين طبيعی است که فرض شود با گذشت زمان، سرعت کاهش يابد، بدين دليل که غلظت مولکول های فعال و آغازگرها به دليل شرکت در واکنش کاهش می يابد. اما درست خلاف اين موضوع صحت دارد. سه مسير که تحت نام مراحل  انتهايی، نفوذ و مرحله کنترل        (Termination steps , diffusion , controlled) شناخته شده است دليل اين رفتار را توجيه می نمايد.

-  اولين مسير عبارتست از نفوذ دو راديکال در حال انتشار تا زمانی که اين دو در مجاورت يکديگر قرار گيرند.

-     دومين مسير عبارتست از نفوذ جزيي زنجيره های پليمر در اين مسير، نوآرايی دو زنجيره به گونه ای اتفاق می افتد که دو انتهای راديکال آزاد هر يک از زنجيره ها به اندازه کافی به يکديگر نزديک شده تا بتوانند برهم کنش انجام دهند.

-     سومين مسير عبارتست از برهم کنش شيميايی دو انتهای راديکالی زنجيره ها برای تشکيل پليمر و يا در اين بحث تشکيل رسوب در طول واکنش.

مسير اول سريع تر از افزايش سرعت دومين مسير کاهش می يابد و در نتيجه يک شتاب خود به خودی در سرعت ايجاد می گردد. روند سينتتيک واقعی واکنش بسيار پيچيده و خارج از بحث اين مقاله است.

هرگاه اکسيداسيون روغن و يا پليمريزاسيون راديکال آزاد گونه های فعال به سرعت تشخيص داده نشود، موجب بروز مسائل جدی خواهد شد. (جدول 2).

 چگونه رسوبات تشکيل می شوند؟

فاکتورهای مختلفی در تشکيل رسوبات مؤثر هستند که عبارتند از:

غلظت و فشار

هرگاه غلظت راديکال های آزاد، اسيدها و يا آلودگی ها افزايش يابند، مولکول ها يا ذرات به يکديگر نزديک می شوند. در واقع در يک حجم مشخص تعداد مولکول ها بيشتر می گردد. همين امر در زمانی که فشار افزايش مي يابد نيز مشاهده می گردد که در اين صورت، امکان برخورد بيشتر مولکول ها با يکديگر و يا فرصت های برهم کنش، بيشتر می شود. بنابراين شانس موفقيت انجام واکنش بيشتر می گردد و سرعت واکنش های زير افزايش می يابد:

- واکنش بين اسيدهای توليد شده (سولفويک، نيتريک، کربوکسيليک)

-  راديکال های آزاد

-  تشکيل رسوبات

-  کاهش وزن (دانسيته)، توليد و يا توانايی توبيد اکسيژن و ساير گازها (bomb colorimeter)، تغيير در رنگ و يا شفافيت، تغيير در PH ، تغيير در هدايت الکتريکی و يا تغيير در فشار.

- بسياری از اين تغييرات توسط روش های مختلف در محل و يا در آزمايشگاههای تجزيه و تحليل قابل اندازه گيری است.

 اندازه ذرات و نوع آلودگی

به طور کلی پنج نوع ساييدگی که قادر به توليد ذرات باشد وجود دارد. اين موارد عبارتند از:

- ساييدگی مالشی (rubbing)

- ساييدگی برشی (cutting)

- ساييدگی لغزشی سنگين (sever sliding)

- ساييدگی کششی _ فرسودگی (rolling fatigue)

- مجموعه عمليات کششی و لغزشی با يکديگر

مکانيزم های فوق در اغلب سيستم ها وجود دارد. ذرات حاصل از خوردگی و سايش در سيستم های مختلف تشکيل می شود که خود عامل توليد راديکال آزاد و اکسيده شدن روغن است. آلودگی های ميکروسکوپی (تا حدود 50 ميکرون) از قبيل ذرات فلزی حاصل از سايش، خاک و ذرات آلوده اغلب سريع تر از ذرات جامد وارد واکنش می شوند. در واقع آلودگی ها دارای سطح بزرگتری نسبت به ذرات توده ای جامد هستند، بنابراين امکان انجام يافتن واکنش و افزايش تعداد برخوردهای موفق بين مولکولی، بيشتر می شود و سرعت واکنش افزايش خواهد يافت. فقط سايش از نوع rubbing و rolling fatigue  قادر به توليد ذرات کوچکتر از 15 ميکرون است که ذرات بسيار خطرناکی از نظر ايجاد ساييدگی هستند.

طبيعت شيميايی آلودگی می تواند برروی افزايش ميزان رسوبات تأثير گذارد. آلودگی ها شامل يون های فلزی و يا ذرات معدنی يا آلی هستند و يا ممکن است فيبر حاصل از مقوا باشد.

 

جدول 3. عملکرد روانکار در مقابل تأثير رسوبات
عملکرد روانکار	تأثير رسوبات
کاهش اصطکاک	رسوبات تشکيل شده بر روی سطح فلز اجازه روانکاری مرزی را نمی دهند و لذا موجب افزايش حرارت، خوردگی و تخريب مواد افزودنی می گردند.
جذب و يا دفع فشار بار وارده	ترکيبات فعال کننده سطح نمی توانند به سطح فلز بچسبند. رسوبات موجب عدم پوشش دهی به منظور جذب و يا دفع فشار بار وارده شده که اين امر موجب خوردگی زودرس می گردد.
دور کردن حرارت از فلز	رسوبات همانند عايق موجب نگهداری حرارت بر روی سطح می گردد. افزايش حرارت موجب افزايش اکسيداسيون روغن و تخريب مواد افزودنی می گردد. همچنين گرانروی روغن افزايش يافته و موجب کاهش سياليت روغن می گردد و در نتيجه روغن با سياليت کم باعث افزايش حرارت می گردد.
عامل دور کردن ترکيبات آلوده	لايه نازک روغن بين سطوح در اثر افزايش حرارت و يا تخريب مواد افزودنی شکسته می شود. روغن های موتور و يا کمپرسور می توانند به عنوان يک عامل دفع آلوده کننده ها بين اجزا متحرک و ساکن دستگاه عمل کنند.
ممانعت از خوردگی و سايش	ترکيبات فعال روی سطح قابل چسبيدن برروی فلزات نيستند. رسوبات مانعی در مقابل خوردگی و سايش ايجاد نمی کنند و اصولا دارای طبيعت خورنده هستند و باعث خوردگی زودرس می شوند.
حذف آلودگی ها	بسياری از روانکارهای معمولی دارای مقادير کمی از مواد پاک کننده و معلق کننده هستند که در نتيجه وجود رسوبات اين مواد نمی توانند عملکرد لازم را داشته باشند.
انتقال نيرو (روغن هيدروليک)	محدوديت جريان سيال از پمپ ها و خطوط وجود دارد. افزايش حرارت عمليات موجب کاهش عمر روغن می گردد. افزايش فشار ناشی از محدوديت در مسير گردش روغن موجب تضعيف واشرها، شيلنگ ها و ... می گردد.

 

دو راه برای تسهيل فرآيند اکسيداسيون توسط فلزات و آلودگی ها وجود دارد. وقتی دو مولکول مختلف با يکديگر برخورد می کنند، ممکن است تحت واکنش قرار گرفته و ترکيبات شيميايی جديدی توليد نمايند. سرعت واکنش شيميايی بستگی به تعداد دفعات و چگونگی برخورد مولکول ها با يکديگر دارد. ذرات فلزی، آلودگی های آلی و معدنی سرعت واکنش های شيميايی را با افزايش ميزان برخوردهای مولکول ها از طريق جذب سطحی و يا توسط تشکيل ترکيبات حد واسط است، افزايش می دهند.

جذب سطحی وقتی اتفاق می افتد که يک راديکال آزاد و يا گونه فعال و همچنين مولکول فعال روغن به آلودگی يا سطح ذرات فلزی بچسبند (علی الخصوص فلزات زرد). به عنوان مثال فلز مس معمولا در بسياری از شيرآلات و ياتاقان ها مشاهده می گردد. اين فلز می تواند به هنگام تماس با گوگرد به صورت کاتاليست عمل نمايد. گوگرد در بسياری از روغن های پايه يافت می شود، همچنين اين عنصر در اکثر مواد افزودنی و حتی سوخت وجود دارد. گوگرد و اکسيژن با يکديگر واکنش داده و تشکيل دی اکسيد و تری اکسيد گوگرد می دهند. تری اکسيد گوگرد با آب واکنش داده و توليد اسيد سولفوريک می نمايد که موجب خوردگی فلزات، تجزيه روغن و تشکيل ذرات فعال و نيز حذف و تجزيه مواد افزودنی در روغن می شود. مولکول های گوگرد و اکسژن با يکديگر واکنش داده و تشکيل دی اکسيد و تری اکسيد گوگرد می دهند. تری اکسيد گوگرد با آب واکنش داده و توليد اسيد سولفوريک می نمايد که موجب خوردگی فلزات، تجزيه روغن و تشکيل ذرات فعال و نيز حذف و تجزيه مواد افزودنی در روغن می شود.

مولکول های گوگرد و اکسيژن می توانند بر روی سطح مس جذب شوند و به دليل اينکه مولکول ها نزديک به يکديگر هستند، بسيار محتمل است که با يکديگر برخورد نموده و واکنش دهند (شکل 1).

   واکنش گوگرد/ مس

 گوگرد و اکسيژن جاذبه زيادی برای واکنش با يکديگر دارند. دی اکسيد گوگرد به راحتی از مس جدا شده و فضای خالی را برای اکسيژن و گوگرد بيشتر فراهم می نمايد تا با يکديگر واکنش دهند و انرژی کمتری برای مولکول ها در واکنش با يکديگر مورد نياز باشد (نمودار1). مس مانند يک مرکز تجمع برای ذرات واکنش پذير به منظور پيوند با يکديگر عمل می نمايد. همين مطلب را می توان برای فلزات حاصل از ساييدگی و آلودگی های خارجی نيز بيان نمود.

  واکنش گوگرد _ مس

نمودار 1. اکسيژن و گوگرد تمايل زيادی برای واکنش با يکديگر دارند. دی اکسيد گوگرد به سهولت موجب ضعيف شدن سطوح و ايجاد فضای بيشتر برای واکنش با اکسيژن است.

بعضی از رسوبات با تشکيل مواد حد واسط واکنش پذير، توسعه می يابند. ترکيبات شيميايی اين نوع واکنش ها شامل ترکيبات فعال از قبيل راديکال های آزاد و يا مولکول های فعال روغن است که با فلزات و يا آلودگی ها ترکيب شده و توليد ترکيبات حد واسط می نمايند. اين ترکيبات جديد بسيار ناپايدارند و هرگاه اين حدواسط ها تجزيه شوند، ترکيبات جديدی به شکل رسوبات و آلودگی های بيشتر ظاهر می شوند و زمينه ای برای واکنش های بعدی ايجاد می نمايند.

 دما

تغيير در دمای کنش گرها موجب تغيير در سرعت واکنش می گردد. اتم ها، مولکول ها و ذرات معمولا در حال حرکت و دارای انرژی سينتيکی هستند. دما عبارتست از اندازه ميانگين انرژی جنبشی مواد. افزايش دما موجب افزايش انرژی جنبشي می گردد. هرگاه سرعت برخوردهای موفق افزايش يابد، افزايش در سرعت واکنش را در پی خواهد داشت. به طور تقريبی افزايش هر 10 درجه سانتی گراد، موجب دو برابر شدن سرعت واکنش می گردد. اين شرايط موجب تسريع واکنش شده و موجب افزايش حرکت ذرات و مولکول های واکنش پذير می گردد. با افزايش تحرک، انجام واکنش بيشتر می گردد. برعکس، بعضی از شرايط و يا مواد موجب تاخير و يا ممانعت فرآيند واکنش شده و در اين حالت، دما اثری کاهشی خواهد داشت. آنتی اکسيدان ها، ممانعت کننده های خوردگی و سايش، از اين مکانيزم تبعيت می کنند.

افزايش در سرعت واکنش با تغييرات کم دمايی بسيار نگران کننده است زيرا انرژی سينتيکی در کل ذرات موجود در نمونه توزيع می گردد. اگرچه بيشتر آلودگی ها از نظر ميانگين اندازه و ابعاد به هم نزديک هستند اما نسبتی از ذرات با انرژی جنبشی زياد و انرژی جنبشی کم وجود دارد. اين غلظت کلی همان منحنی توزيع نرمال است. هرگاه دما به مقدار کم افزايش يابد، ميانگين انرژی جنبشی ذرات افزايش می يابد اما توزيع مقادير مجزا است. تعداد ذرات جديدی که حاصل از انرژی فعال سازی واکنش هستند، بيشتر می شود بنابراين سرعت واکنش افزايش می يابد. در نمودار 2، افزايش دما موجب حرکت منحنی قهوه ای به سمت راست شده و باعث می گردد که اکثرا مولکول ها انرژی کافی برای واکنش دارا باشند. لازم به يادآوری است که افزايش دو برابری سرعت واکنش به ازای هر 10 درجه سانتی گراد فقط يک تقريب است. انرژی جنبشی واقعی واکنش تنها از طريق روش های آزمايشگاهی قابل تعيين است. واکنش دارای عوامل متعددی برای تأثير در سرعت است. البته بررسی سرعت بدون تحقيق بيشتر، در يک سيستم اشتباه بزرگی است.

 دما و انرژی جنبشی

هرگاه دما کمی بالا رود، ميانگين انرژی جنبشی ذرات افزايش می يابد اما توزيع مقادير به صورت يکسان باقی می ماند. تعداد ذرات دارای انرژی فعال برای واکنش زياد شده بنابراين سرعت واکنش افزايش می يابد.

 دما و انرژی جنبشی

 چگونه رسوبات می چسبند

برای رسوباتی که به طور مؤثر برداشته می شوند فهم اين مطلب بسيار مهم است که چگونه آنها به سطح دنده، ترمز، پمپ و يا سيلندر می چسبند. در ابتدا، رسوبات به معنی واقعی به داخل نقاط ريز و سوراخ های فلزات نفوذ کرده و به طور مکانيکی خود را به سوراخ های ميکروسکوپی فلزات می چسبانند. در واقع رسوبات مجموعخه ای از مولکول هايی هستند که به دور هم جمع شده و يک توده بزرگ را تشکيل می دهند. رسوبات از طريق يک سری پيوندهای يونی به يکديگر متصل می گردند. آنها همچنين به سطح فلز از طريق پيوند يونی متصل می شوند.

-  مولکول ها در حالت مايع دارای نيروهای بين مولکولی قوی هستند. وقتی اين نيروها بين مولکول های مشابه هستند، بيانگر نيروهای منسجم خواهند بود. به عنوان مثال نيروهای همبستگی موجب نگهداشتن مولکول های آب در يک قطره می گردد و نيروهای همبستگی خاص در سطوح موجب ايجاد کشش سطحی می گردند. مولکول های روی سطح، مولکول های مشابه ديگری را در تمام سطوح ندارند و لذا آنها با مولکول های ديگری که به طور مستقيم به آنها متصل شده اند، همبسته می شوند. لايه ای روی سطح تشکيل شده که بازدارنده حرکت سطح فلزات بر يکديگر است و برداشتن لايه بسيار سخت است، بخصوص در زمانی که اين لايه به طور کامل تشکيل شده باشد. تغيير در نيروهای بين مولکولی می تواند موجب شکستن کشش سطحی گردد.

-  وقتی نيروی جاذبه بين مولکولی غير مشابه است به آن نيروی چسبندگی گفته می شود. اين نيروها را نيروهای الکترواستاتيک می نامند که اغلب به عنوان پيوندهای واندروالس نيز معروف هستند. اين پيوندها می توانند از پيوندهای همبستگی قوی تر باشند. پيوندهای چسبنده روی سطوح هم به صورت شيميايی و هم مکانيکی هستند و بسيار مشکل است که با استفاده از عوامل فيزيکی آنها را از بين برد. از طريق شيميايی می توان نيروی چسبندگی را تخريب نموده و از بين برد. اين فرآيند برای برداشتن رسوبات مؤثر است.

 آلودگی ها چگونه عمل می کنند

در ابتدا رسوبات برروی سطح فلز، می توانند موجلب افزايش دمای کارکرد و باعث تغيير در گرانروی، ناکارآمد شدن زود هنگام قطعات، کاهش عمر روغن و افزايش مصرف انرژی شوند. وجود رسوبات بر روی سطح فلزات، عملکرد (که خود موجب کاهش اصطکاک توسط جدا سازی سطح فلزی و يا اصلاح سطوح برای کاهش گرمای اصطکاک و يا خوردگی است) سيال روانکار را تحت تأثير قرار می دهد. رسوبات روی سطوح موجب شده که به سيال اجازه عملکرد صحيح داده نشود. جدول 3 عوامل اساسی عملکرد روغن و تأثير رسوبات را نشان می دهد.

عملکرد روغن با خواص روغن نبايد اشتباه گرفته شود. به عنوان مثال مقاومت روغن در برابر اکسيداسيون يک عامل عملکرد برای روغن نيست. يکی از خواص روغن ها کند کردن فرآيند اکسيداسيون است. بعضی از روغن ها دارای مقاومت در برابر اکسيد شدن بيشتری نسبت به ساير روغن ها هستند.

 جداسازی و برداشتن رسوبات

چندين روش برای جدا سازی رسوبات وجود دارد. سال ها قبل، مکانيک های با تجربه، مقداری گازوييل و يا نفت به محفظه موتور اضافه می نمودند زيرا اعتقاد عمومی بر اين بود که اين مواد باعث حل شدن رسوبات در خود می گردد. اما مشهود شد که مصرف طولانی مدت مواد فوق آثار منفی دارد و بهتر است محفظه موتور پس از شستشو با گازوييل يا نفت با روغن تازه شستشو داده شود. البته بسياری از موتورها با اين روش شسته شده و بسياری ديگر دچار خرابی می گرديدند. چندين علت برای خطرناک بودن اين روش وجود دارد:

- هيدروکربن های سوخت می توانند به عنوان حلال رسوبات عمل نمايند. اما آنها می توانند موجب شکسته شدن لايه نازک جدا کننده پيستون و سيلندر باشند.

- افزايش دمای ايجاد شده موجب می گردد که روغن به سرعت تجزيه شده و عوامل ضد سايش و اصطکاک در آن کاهش يابد.

- بسياری از عوامل جلوگيری کننده از نشت و نفوذ، يعنی واشرهای در تماس با سوخت گازوييل و يا نفت تخريب می گردند.

- مولکول های با وزن مولکولی پايين که در گازوييل و نفت وجود دارند به راحتی شکسته شده و توليد راديکال های آزاد می نمايند که خود منجر به توليد ترکيبات فعال می گردد.

- افزودن گازوييل و يا نفت موجب کاهش گرانروی روغن می شود.

- وقتی روغن از سيستم تخليه می گردد حدود 5 تا 40 درصد از آن به صورت پسماند باقی می ماند که  اين پسماند به سرعت تخريب و اکسيد می شود.

 به کمک مواد و فن آوری های جديد برداشتن مؤثر رسوبات امکانپذير است. تمهيدات زيادی بايد اعمال شوند تا با انتخاب صحيح مواد، رسوبات قابل برداشت از سيستم حذف گردند.

دستورالعملی با عنوان عمليات استاندارد، برای تميز کردن، شستشو دادن و خالص نمودن سيال روانکار در سيستم های هيدروليک ASTMD 4174-89   در سال 1999 تنظيم شده است که برای شستشوی سيستم های هيدروليک به کار می رود. می توان دستورالعملی مشابه برای ساير سيستم های روانکار نيز تعريف نمود.

 ومن ا.. التوفيق

خرمشهر - خرداد 1386

جواد ثانيان پور

رئيس نگهداري و تعميرات شركت سايپا